Część druga: Forma
1.Oddalenie
Oczyszczanie formy i upraszczanie jej przez artystów z kręgu minimal artu miało dużo głębsze konsekwencje niż zastosowanie elementarnych brył przez modernistów, dużo głębsze niż rezygnacja ze zdobnych detali i sztukaterii. Filozofia minimalizmu zanegowała tworzenie dzieł sztuki by je oglądać. C. Andre tak pisał o swojej twórczości: „Nie chce zrobić nic co mogłoby zainspirować odbiorcę do myślenia, lub uderzało po oczach. Lubię takie prace, że kiedy znajdziesz się z nimi w pokoju a zechcesz je zignorować to możesz spokojnie to zrobić”1, jeszcze dobitniej ideał minimalistów przedstawia Donald Judd komentując zbiorową wystawę rzeźby (m.in. T. Smith, A. Truitt, R. Morris). Napisał on iż ”nie było tam niczego do oglądania” i był to wyraz uznania.
Dzieła minimalistyczne są więc tworzone tak by od widza uciekać, a nie mu się narzucać. „Ten właśnie aspekt przykuwa uwagę minimalistów, wychodzą oni bowiem z założenia, że każdy trójwymiarowy przedmiot przede wszystkim pochłania, zagarnia dla siebie przestrzeń, w której obserwator porusza się, przebywa i współegzystuje z rzeczami, a status dzieła sztuki niczego nie zmienia w tej relacji”2 Wystawy rzeźby minimalistycznej były tak komponowane, iż dzieł: „w ogóle można-stojąc na środku móc nie zobaczyć na co zwraca uwagę Lynn Zelevansky”3 a architektura minimalistów tworząc kameralne wnętrza pozostawia wiele pustej przestrzeni. I tak mimo, że Kościół Światła autorstwa Tadao Ando jest bardzo małym obiektem, to jednak pozostawia wiernym wiele przestrzeni na myślenie, na spotkanie z Bogiem, nie zalewa nadmiernymi kształtami czy kolorami, bo przecież w tym małym pomieszczeniu musi zmieścić się i człowiek i Bóg, a skala winna odpowiadać im obu.
Architektura, jak i sztuka minimalistyczna pozostawiając surowe formy pobudza wyobraźnię mimo niektórych, sprzecznych zamierzeń twórców. Świetlówki-rzeźby Flawina czy przestrzenie tworzone przez Barragana z całą mocą swej nieścisłości i niedopowiedzenia działają na wyobraźnie odbiorcy. Tadao Ando odrzucając po części filozofie minimalizmu twierdzi, że: „próbowałem osiągnąć umowność konstruując przestrzeń, którą ludzie użytkują. Dlatego jeśli o umowności (symboliczności) architektury, nie mam wcale na myśli powierzchownej dekoracji. Tym, co starałem się osiągnąć, jest przestrzenność, która stymuluje ludzkiego ducha, budzi wrażliwość i dociera do głębi duszy. Aby móc tworzyć umowność, trzeba zmobilizować zarówno rozum, jak i intuicję, poszukując przestrzeni, która będzie nowym odkryciem.” Tak więc w przeciwieństwie do rzeźb Andre przestrzeń Ando ma za cel działanie na zmysły odbiorcy, tajemnicą, ucieczką, półcieniem. Jest ona minimalistyczna formalnie, jednak nie odarta z treści które odbiorca łatwo czyta, nie narzuca się, nie odbiera tak ważnej dla minimalistów przestrzeni ale też nie znika.2. Bryły elementarne
Podstawowym następstwem przyjęcia minimalistycznej koncepcji dzieła sztuki na formę jest tworzenie za pomocą brył elementarnych, a w szczególności sześcianu i prostopadłościanu. Budynki Zumthora, Ando, Barragana czy Rafaela Moneo zbudowane są bardzo często z jednej lub kilku brył, lecz niezależnych od siebie. Kiedy bryły przenikają się to jest ich najczęściej bardzo niewiele i w bardzo prosty, uporządkowany sposób oddziałują na siebie wzajemnie. Taka forma nie działa na odbiorcę ekspresyjnie, raczej zadaje pytanie, zagadkę, zwłaszcza, iż budynki te często są zamknięte, pozbawione okien lub z minimalna ich liczbą. Nie jest tutaj formą artystyczną „gra brył w świetle” a raczej akt stania, trwania, bycia bryły, pojedynczej, dwóch.
„Przekroczone zostały założenia kubistycznej estetyki, wedle której wszystko co rzeźba ma nam do przekazania, znajduje się w jej obrębie. Wzbogacenie polega przede wszystkim na poszerzeniu pola doświadczenia: przeniesienia go z samego obiektu-a także wdzierającej się we wnętrze przestrzeni(…) na to wszystko co znajduje się poza obiektem, a więc chodzi o poszerzenie relacji z przestrzenią rozciągającą się wokół i między obiektami”4, a w przypadku architektury także relacje przestrzeni wewnątrz obiektu, brył pomieszczeń szczelin i tajemniczych świateł.
Architektura minimalistyczna jest wyjątkowo ascetyczna w swej formie, stanowi jakby odpowiedź na postulat Vittorio Lampugnaniego: „W dobie kiedy jesteśmy nieustannie bombardowani dźwiękami i obrazami, architektura powinna być miejscem gdzie mogą odpocząć nasze oczy, stać się symbolem kontemplacji i pochwałą ciszy. Oznacza to odrzucenie wielowątkowości fasad i chłodnych połyskliwych lustrzanych tafli na rzecz powrotu do trzeźwych form i materiałów symbolizujących trwałość i wprowadzających ducha spokoju.”5
Taka jest także architektura Zumthora, oraz Moneo, formalnie bardzo prosta, monumentalna i zamknięta, jednak technicznie skomplikowana i nowoczesna, odpowiadająca czasom pośpiechu i świateł. W ich pracach technika przełomu XX i XXI wieku ujarzmiona jest w bardzo ascetycznej formie. Mimo tego ich galerie, centra kultury, posiadają dość ekspresyjną postać szczególnie nocą, kiedy za sprawa ścian, już nie z betonu a szkła mlecznego świecą, rozcinając noc.
Buduje ona z najprostszych form, podstawowych brył i materiałów dlatego też artyzm musi tkwić w relacjach pomiędzy poszczególnymi elementami budynku, które to wraz z fakturą ściany tworzą i wzajemnie potęgują swoją surowość, prostotę a ta z kolei powoduje ucieczkę architektury i otwarcie przestrzeni. Wspaniałym przykładem tak pojmowanej architektury jest pomnik na terenie byłego obozu zagłady w Bełżcu, architektura już z racji miejsca wyciszona, architektura której niemal nie widać, a która wzajemnymi relacjami działa i pobudza, przywołuje pamięć o zagładzie, tragedii ludzkości. W taki sposób, budowania przestrzeni magicznej działają formy kościołów Ando, domy Barragana.
3.Kontekst
Pomimo zasady nienarzucania się człowiekowi przez przedmiot, który nazywamy dziełem sztuki, pomimo odrzucenia idei narzucania się zmysłom, architektura minimalizmu za sprawą elitarności kierunku i niekomercyjnej estetyki jest bardzo widoczna w mieście. Anne Truitt tak pisała o swojej sztuce: „Zdałam sobie sprawę, jak dalekie od natury są moje prace. Jak przecinająca pustynie prosta linia. (…) To paradoksalne, bo wszystko co tworzę w studio wynika z doświadczeń, czasem wręcz opiera się na konkretnym wizualnym doświadczeniu.”6 Paradoksalne jest także to, iż budynek utrzymany w stylistyce minimal artu, jest częstokroć najbardziej rzucającym się w oczy obiektem w okolicy, właśnie poprzez surową, ascetyczna formę kontrastową w stosunku do neonów, reklam, świateł i kolorów. Tak samo jak jest agresywnie wcięty, wrzucony – mimo spokojnej bryły – w krajobraz. Swoją gładką i pełną ścianą, minimalizm kontrastuje więc z centrami handlowymi, kolorowymi domami i lustrzanymi biurowcami, swą formą z brył elementarnych wybija się z krajobrazu wzgórz i dolin. W mieście minimalizm szokuje pustką, w krajobrazie zwartą bryłą.
Istnieją także przykłady budowli minimalistycznych ukrytych w krajobrazie zgodnie z minimalistyczną zasadą oddalenia i niezauważania przedmiotu. Są to takie przykłady jak przypominany już pomnik w Bełżcu lub Świątynia Wody Ando, gdzie budynki ukryte są we wzgórzu lub pod ziemią, a jedynie mała część widoczna jest z zewnątrz. Architektura ta jest jednocześnie w taki sposób projektowana by te małe fragmenty budynku, niezauważalnie, ale znacznie definiowały przestrzeń i oddziaływały na człowieka.
______________________________
1. C. Andre „Quotationfrom the Artist”, Den Haag 1969, za M. Hussakowska „Minimalizm”
2. M. Hussakowska „Minimalizm”, Kraków 2003
3. M. Hussakowska, op. cit., wypowiedź Lynna Zelevansky’iego na temat chodnikowych rzeźb Carla Andre
4. M. Hussakowska, op. cit.
5. V. Lampugnani „Museen fur Neues Jahrtausend Ideen Projekte Bauten”
6. A.Truitt „Daybook: The Journal of an Artis”, Berkeley 1996, za M. Hussakowska „Minimalizm”
